ਪੂਜਯ ਬਾਪੂਜੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਰਵਹਿਤਕਾਰੀ ਗਿਆਨ
ਨਰਾਇਣ ਨਰਾਇਣ ਨਰਾਇਣ ਨਰਾਇਣ
ਪਾਰਵਤੀ ਮੰਗਲ ਭਾਗ 5 - 8
( ਸ਼੍ਰੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਜੀ )
फिरेउ मातु पितु परिजन लखि गिरिज पन ।
जेहिं अनुरागु लागु चितु सोइ हितु आपन ॥३३॥
तजेउ भोग जिमि रोग लोग अहि गन जनु ।
मुनि मनसहु ते अगम तपहिं लायो मनु ॥३४॥
ਪਾਰਵਤੀਜੀ ਕੀਤੀ ( ਦ੍ਰਢ ) ਦਾਅਵਾ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮਾਤਾ - ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਜਨ ਪਰਤ ਆਏ । ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੁਰਾਗਪੂਰਵਕ ਚਿੱਤ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਉਹੀ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ॥ 33 ॥
ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਪੋਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਸਮਾਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਅਗੰਮਿਅ ਸੀ , ਅਜਿਹੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ॥ 34 ॥
सकुचहिं बसन बिभूषन परसत जो बपु ।
तेहिं सरीर हर हेतु अरंभेउ बड़ तपु ॥३५॥
पूजइ सिवहि समय तिहुँ करइ निमज्जन ।
देखि प्रेमु ब्रतु नेमु सराहहिं सज्जन ॥३६॥
ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੋਹ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਬਸਤਰ - ਗਹਿਣਾ ਵੀ ਸਕੁਚਾਤੇ ਸਨ , ਉਸੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਸ਼ਿਵਜੀ ਲਈ ਵੱਡੀ ਭਾਰੀ ਤਪਸਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ॥ 35 ॥
ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲ ਸਤਰਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ , ਵਰਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਭਲਾ-ਆਦਮੀ ( ਸਾਧੁ ) ਲੋਕ ਵੀ ਸਰਾਹਤੇ ਹੈ ॥ 36 ॥
नीद न भूख पियस सरिस निसि बासरु ।
नय न नीरु मुख नाम पु लक तनु हियँ हरु ॥३७॥
कंद मूल फल असन, कबहुँ जल पवनहि ।
सूखे बेलके पात खात दिन गवनहि ॥३८॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਰਾਤ - ਦਿਨ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ; ਨਹੀਂ ਨੀਂਦ ਹੈ ਨਹੀਂ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਪਿਆਸ ਹੀ ਹੈ । ਨੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਥਰੂ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ - ਨਾਮ ਉਚਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ , ਸਰੀਰ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਜੀ ਬਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ॥ 37 ॥
ਕਦੇ ਕੰਦ , ਮੂਲ , ਫਲ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਗੁਜਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਬੇਲ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਖਾਕੇ ਹੀ ਦਿਨ ਬਿਤਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ॥ 38 ॥
नाम अपरना भयउ परन जब परिहरे ।
नवल धवल कल कीरति सकल भुवन भरे ॥३९॥
देखि सरहहिं गिरिजहि मुनिबरु मुनि बहु ।
अस तप सुना न दीख कबहुँ काहुँ कहु ॥४०॥
ਜਦੋਂ ਪਾਰਵਤੀਜੀ ਨੇ ( ਸੁੱਕੇ ) ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ , ਤੱਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ’ਅਪਰਣਾ’ ਪਿਆ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਵੀ , ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕੀਰਤੀ ਤੋਂ ਚੌਦਹੋਂ ਜਗਤ ਭਰ ਗਏ ॥ 39 ॥
ਪਾਰਵਤੀਜੀ ਦਾ ਤਪ ਵੇਖਕੇ ਬਹੁਤ - ਤੋਂ ਮੁਨਿਵਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਤਪ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੀ ਸੀ ॥ 40 ॥
काहुँ न देरव्यौ कहहिं यह तपु जोग फल चारि का ।
नहिं जानि जाइ न कहति चाहति काहि कुधर - कुमारिका ॥
बटु बेष पेखन पेम पनु ब्रत नेम ससि सेखर गएमनसहिं
समरपेउ आपु गिरिजहि बचन मृदु बोलत भए ॥५॥
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਜਿਹਾ ਤਪ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ । ਇਸ ਤਪ ਦੇ ਲਾਇਕ ਫਲ ਕੀ ਚਾਰ ਫਲ ਅਰਥਾਤ ਮਤਲੱਬ , ਧਰਮ , ਕੰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ( ਕਦੇ ) ਹੋ ਸੱਕਦੇ ਹੈ ? ਪਰਵਤਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਉਮਾ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ; ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਉਹ ਕੁੱਝ ਕਹਿੰਦੀ ਹੀ ਹੈ । ਤੱਦ ਸ਼ਸ਼ਿਸ਼ੇਖਰ ਸ਼ਰੀਮਹਾਦੇਵਜੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਬਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ , ( ਕਠੋਰ ) ਨਿਯਮ , ਦਾਅਵਾ ਅਤੇ ( ਦ੍ਰੜ ) ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਕਰਣ ਲਈ ਗਏ । ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਮਨ - ਹੀ - ਮਨ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਪਾਰਵਤੀਜੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਵਚਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ॥ 5 ॥
देखि दसा करुनाकर हर दुख पायउ ।
मोर कठोर सुभाय हदयँ अस आयउ ॥४१॥
बंस प्रसंसि मातु पितु कहि सब लायक ।
अमिय बचनु बटु बोलेउ अति सुख दायक ॥४२॥
ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਰਵਤੀਜੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖਕੇ ਦਿਆਲੂ ਸ਼ਿਵਜੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਇਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਸੁਭਾਅ ( ਬਹੁਤ ਹੀ ) ਕਠੋਰ ਹੈ । ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਤਪ ਕਰਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ॥ 41 ॥
ਤੱਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਪਾਰਵਤੀਜੀ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ - ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ ਲਾਇਕ ਕਹਿ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਵਚਨ ਬੋਲਿਆ ॥ 42 ॥
देबि करौं कछु बिनती बिलगु न मानब ।
कहउँ सनेहँ सुभाय साँच जियँ जानब ॥४३॥
जननि जगत जस प्रगटेहु मातु पिता कर ।
तीय रतन तुम उपजिहु भव रतनाकर ॥४४॥
ਸ਼ਿਵਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ - ’ਹੇ ਦੇਵਿ ! ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ , ਭੈੜਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ । ਮੈਂ ਸਵੈਭਾਵਕ ਸਤਰੇਹ ਤੋਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ , ਅਪਨੇ ਜੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸੱਚ ਜਾਨਣਾ ॥ 43 ॥
ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ - ਪਿਤਾ ਦਾ ਜਸ ਪ੍ਰਸਿਧਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਤੂੰ ਸੰਸਾਰਸਮੁਦਰ ਵਿੱਚ ਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਤਨ - ਯੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੋ’ ॥ 44 ॥
अगम न कछु जग तुम कहँ मोहि अस सूझइ ।
बिनु कामना कलेस कलेस न बूझइ ॥४५॥
जौ बर लागि करहू तप तौ लरिकइअ ।
पारस जौ घर मिलौ तौ मेरु कि जाइअ ॥४६॥’ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਜਾਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੁੱਝ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਨ ਪੈਂਦਾ ॥ 45 ॥
ਪਰ ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਵਰ ( ਦੁਲਹਾ ) ਲਈ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੋ ਤਾਂ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਬਾਲਪਣ ਹੈ ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਰਸਮਣਿ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕੋਈ ਸੁਮੇਰੁਪਰ ਜਾਏਗਾ ? ॥ 46 ॥
मोरें जान कलेस करिअबिनु काजहि ।
सुधा कि रोगिहि चाहइ रतन की राजहि ॥४७॥
लखि न परेउ तप कारन बटु हियँ हारेउ ।
सुनि प्रिय बचन सखी मुख गौरि निहारेह ॥४८॥
’ਸਾਡੀ ਸੱਮਝਦਿਓ ਤਾਂ ਤੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਕਲੇਸ਼ ਚੁਕਦੀਆਂ ਹੋ । ਅਮ੍ਰਿਤ ਕੀ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਤਨ ਕੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ? ’ ॥ 47 ॥
ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਤਪ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਸੱਮਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ , ਇਹ ਸੋਚਦੇ - ਸੋਚਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦਾ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹੈ , ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸਦੇ ਪਿਆਰਾ ਵਚਨ ਸੁਣਕੇ ਪਾਰਵਤੀਨੇ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ॥ 48 ॥
गौरीं निहारेउ सखी मुख रुख पाइ तेहिं कारन कहा ।
तपु करहिं हर हितु सुनि बिहँसि बटु कहत मुरुखाई महा ॥
जेहिं दीन्ह अस उपदेस बरेहु कलेस करि बरु बावरो ।
हित लागि कहौं सुभायँ सो बड़ बिषम बैरी रावरो॥६॥
ਪਾਰਵਤੀਜੀ ਨੇ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ; ਤੱਦ ਸਹੇਲੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਜਾਨਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ( ਇਹ ) ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵਜੀ ਲਈ ਤਪਸਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੇ ਹੰਸਕਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ’ਇਹ ( ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ) ਮਹਾਨ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ । ’ ਜਿਨ੍ਹੇ ਤੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਕਲੇਸ਼ ਚੁੱਕਕੇ ਬਾਵਲੇ ਵਰ ਦਾ ਵਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਭਦਾਵਵਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਘੋਰ ਵੈਰੀ ਹੈ ॥ 6 ॥
कहहु काह सुनि रीझिहु बर अकुलीनहिं
अगुन अमान अजाति मातु पितु हीनहिं ॥४९॥
भीख मागि भव खाहिं चिता नित सोचहिं
नाचहिं नगन पिसाच पिसाचिनि जोवहिं ॥५०॥
( ਅੱਛਾ ) ਇਹ ਤਾਂ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕੀ ਸੁਣਕੇ ਤੂੰ ਅਜਿਹੇ ਕੁਲਹੀਨ ਵਰਪਰ ਰੀਝ ਗਈ , ਜੋ ਗੁਰਹਿਤ , ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਠਾਰਹਿਤ ਅਤੇ ਮਾਤਾ - ਪਿਤਾਰਹਿਤ ਹੈ ॥ 49 ॥
ਉਹ ਸ਼ਿਵਜੀ ਤਾਂ ਭਿੱਛਿਆ ਮਾਂਗਕਰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ , ਨਿੱਤ ( ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਮੇਂ ) ਚਿਤਾ ( ਭਸਮ ) ਉੱਤੇ ਸੋਂਦੇ ਹਨ , ਨਗਨ ਹੋਕੇ ਨੱਚਦੇ ਹਨ ਹੋਰ ਭੁਤ - ਪਿਸ਼ਾਚਿਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਕਰਦੇ ਹੈ’ ॥ 50 ॥
भाँग धतूर अहार छार लपटावहिं ।
जोगी जटिल सरोष भोग नहिम भावहिं ॥५१॥
सुमुखि सुलोचनि हर मुख पंच तिलोचन ।
बामदेव फुर नाम काम मद मोचन ॥५२॥
’ਭਾਂਗ - ਧਤੂਰਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੈ ; ਇਹ ਸ਼ਰੀਰਮੇਂ ਰਾਖ ਲਪਟਾਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਯੇ ਯੋਗੀ , ਜਟਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਕਰੋਧੀ ਹਨ ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ ’ ॥ 51 ॥
ਤੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ , ਪਰ ਸ਼ਿਵਜੀ ਦੇ ਤਾਂ ਪੰਜ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਮਦੇਵ ਨਾਮ ਯਥਾਰਥ ਹੀ ਹੈ । ਉਹ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਮਦਕੋ ਚੂਰ ਕਰਨਵਾਲਾ ਅਰਥਾਤ ਕੰਮ - ਜੇਤੂ ਹੈ ॥ 52 ॥
एकउ हरहिं न बर गुन कोटिक दूषन ।
नर कपाल गज खाल ब्याल बिष भूषन ॥५३॥
कहँ राउर गुन सील सरुष सुहावान ।
कहाँ अमंगल बेषु बिसेषु भयावन ।
’ਸ਼ੰਕਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹੈ ਵਰਂ ਕਰੋਡ਼ਾਂ ਦੂਸ਼ਣ ਹਨ । ਉਹ ਨਰਮੁਂਡ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਖਾਲ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੱਪ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਸਜਾਇਆ ਹੈ’ ॥ 53 ॥
ਕਿੱਥੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਗੁਣ , ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਸਵਰੁਪ ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਅਮਙਲ ਪਹਿਰਾਵਾ , ਜੋ ਅਤਿਅੰਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ ॥ 54 ॥
जो सोचइ ससि कलहि सो सोचइ रौरेहि ।
कह मोर मन धरि न बिरय बर बौरेहि ॥५५॥
हिए हेरि हठ तजहु हठै दुख पैहहु ।
ब्याह समय सिख मोरि समुझि पछितैहहु ॥५६॥
’ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਸ਼ਸ਼ਿਕਲਾ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਮੇਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਉਹ ਕਿਅ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਾਂਗੇ ? ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਹੋਏ । ਵਚਨੋਂਕੋ ਹਿਰਦਾ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨਾ ਕਰ ਤੂੰ ਬਾਵਲੇ ਵਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵਰਨਾ’ ॥ 55 ॥
ਆਪਣੇ ਹਿਰਦਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਕੇ ਹਠ ਤਿਆਗ ਦੋ ; ਹਠ ਕਰਣ ਤੋਂ ਤੂੰ ਦੁ : ਖ ਹੀ ਪਾਓਗੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ - ਕਰਕੇ ਪਛਤਾਏਂਗੀ ॥ 56 ॥
पछिताब भूत पिताच प्रेत जनेत ऐहैं साजि कै ।
जम धार सरिस निहारि सब नर - नारि चलिहहिं भाजि कै ॥
गज अजिन दुकूल जोरत सखी हँसि मुख मोरि कै ।
कोउ प्रगट कोउ हियँ कहिहि मिलवत अमिय माहुर घोरि कै ॥७॥
’ਜਿਸ ਸਮਾਂ ਉਹ ਭੂਤ - ਭੁਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀ ਬਰਾਤ ਸਜਾਕੇ ਆਣਗੇ ’ ਤੱਦ ਤੈਨੂੰ ਪਛਤਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ । ਉਸ ਬਰਾਤ ਨੂੰ ਯਮਦੂਤੋਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵੇਖਕੇ ਇਸਤਰੀ - ਪੁਰਖ ਸਭ ਭਾਗ ਚੱਲਣਗੇ । ( ਗਰੰਥਿਬੰਧਨਕੇ ਸਮਾਂ ) ਅਤਿਅੰਤ
ਸੁੰਦਰ ਰੇਸ਼ਮੀ ਬਸਤਰ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੇ ਚਰਮਕੇ ਨਾਲ ਜੋਡ਼ਦੇ ਹੋਏ ਸਖੀਆਂ ਮੂੰਹ ਫੇਰਕੇ ਹੰਸੇਂਗੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜ਼ਾਹਰ ਅਤੇ ਕੋਈ ਹਿਰਦਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਹੇਗੀ ਕਿ ਅਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੋਲਕਰ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ॥ 7 ॥
तुमहिं सहित असवार बसहँ जब होइहहिं ।
निरखित नगर नर नारि बिहँसि मुख गोइहहिं ॥५७॥
बटु करि कोटि कुतरक जथा रुचि बोलइ ।
अचल सुता मनु अचल बयारि कि डोलइ ॥५८॥
’ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਜੀ ਬੈਲ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਣਗੇ , ਤੱਦ ਨਗਰ ਦੇ ਇਸਤਰੀ - ਪੁਰਖ ਵੇਖਕੇ ਹੰਸਤੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਲੁੱਕਾ ਲੈਣਗੇ’ ॥ 57 ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਤਰਕ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਇੱਛਾਨੁਸਾਰ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ; ਪਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਦਾ ਮਨ ਡਿਗਿਆ ਨਹੀਂ , ਭਲਾ ਕਿਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਡੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ॥ 58 ॥
साँच सनेह साँच रुचि जो हठि फेरइ ।
सावन सरिस सिंधु रुख सूप सो घेरइ ॥५९॥
मनि बिनु फनि जल हीन मीन तनु त्यागइ ।
सो कि दोष गुन गनइ जो जेहि अनुरागइ ॥६०॥
ਜੋ ਸੱਚ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਫੇਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਉਹ ( ਤਾਂ ) ਮੰਨ ਲਉ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ( ਵਰਖਾ ਰਿਤੁ ) ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦੇ ਪਰਵਾਹ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵੱਲ ਤਰੀ ਤੋਂ ਘੁਮਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ॥ 59 ॥
ਮਣਿ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸੱਪ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮੱਛੀ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ , ਇੰਜ ਹੀ ਜੋ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਕੀ ਉਸਦੇ ਦੋਸ਼ - ਗੁਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ? ॥ 60 ॥
करन कटुक चटु बचन बिसिष सम हिय हए ।
चढ़ि भृकुटि अधर फरकत भए ॥६१॥
बोली फिर लखि सखिहि काँपु तन थर थर ।
आलि बिदा करु बटुहि बेगि बड़ बरबर ॥६२॥
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੇ ਕਰਣਕਟੁ ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦ ਬਚਨਾਂ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀਜੀ ਦੇ ਹॄਦਏ ਵਿੱਚ ਤੀਰਕੇ ਸਮਾਨ ਠੋਕਰ ਕੀਤਾ ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ , ਭ੍ਰਕੁਟੀਆਂ ਸਰੀਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਲਬ ਫੜਕਨੇ ਲੱਗੇ ॥ 61 ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਥਰ - ਥਰ ਕੰਬਣ ਲਗਾ । ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖਕੇ ਕਿਹਾ - ’ਅਰੀ ਆਲੀ ! ਇਸ ਬਰਹਮਚਰੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਕਰੋ , ਇਹ ( ਤਾਂ ) ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਵਾਰ ਹੈ’ ॥ 62 ॥
कहुँ तिय होहिं सयानि सुनहिं सिख राउरि ।
बौरेहि कैं अनुराग भइउँ बड़ि बाउरि ॥६३॥
दोष निधान इसानु सत्य सबु भाषेउ ।
मेटि को सकइ सो आँकु जो बिधि लिखि राखेउ ॥६४॥
( ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ - ) ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਚਤੁਰ ਔਰਤਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ , ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਨੇਂਗੀ , ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਾਵਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਤਿਅੰਤ ਬਾਉਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ’ ॥ 63 ॥
ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਹਿ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵਜੀ ਦੋਸ਼ਨਿਧਾਨ ਹਨ , ਸੋ ਸਭ ਸੱਚ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ; ਪਰ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਜੋ ਅਙ ਲਿਖ ਰੱਖੇ ਹੋ , ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਕੌਣ ਮਿਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ॥ 64 ॥
को करि बादु बिबादु बिषादु बढ़ावइ ।
मीठ काहि कबि कहहिं जाहि जोइ भावइ ॥६५॥
भइ बड़ि बार आलि कहुँ काज सिधारहिं ।
बकि जनि उठहिं बहोरि कुजुगुति सवाँरहिं ॥६६॥
’ਵਾਦ - ਵਿਵਾਦ ਕਰਕੇ ਕੌਣ ਦੁ : ਖ ਬੜਾਏ ? ਕਵੀ ਕਿਸਕੋ ਮਿੱਠਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ? ਜਿਸਨੂੰ ਜੋ ਅੱਛਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ’ । ( ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਜਿਸਨੂੰ ਜੋ ਅੱਛਾ ਲੱਗੇ , ਉਸਦੇ ਲਈ ਉਹੀ ਮਿੱਠਾ ਹੈ । ) ( ਫਿਰ ਸਖੀਸੇ ਬੋਲੀ - ) ਹੇ ਸਹੇਲੀ ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਹੋ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ , ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਕਿਤੇ ਜਾਇਂ । ਵੇਖੋ , ਕਿਸੇ ਕੁਉਕਤੀ ਨੂੰ ਰਚਕੇ ਫਿਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਬਕ ਉਠਾਂ ॥ 65 - 66 ॥
जनि कहहिं छु बिपरीत जानत प्रीति रीति न बात की ।
सिव साधु निंदकु मंद अति जोउ सुनै सोउ बड़ पातकी ॥
सुनि बचन सोधि सनेहु तुलसी साँच अबिचल पावनो ।
भए प्रगट करुनासिंधु संकरु भाल चंद सुहावनो ॥८॥
’ਇਹ ਪ੍ਰੀਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕੀ , ਗੱਲ ਕਰਣ ਦੀ ਰੀਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ; ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਪਰੀਤ ਗੱਲ ( ਫਿਰ ) ਨਹੀਂ ਕਹੋ । ਸ਼ਿਵਜੀ ਅਤੇ ਸਾਧੁਓ ਕੀਤੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨਵਾਲੇ ਅਤਿਅੰਤ ਮੰਦ ਅਰਥਾਤ ਨੀਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ; ਉਸ ਨਿੰਦਿਆ ਨੂੰ ਜੋ ਕੋਈ ਸੁਣਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਾਪੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ’ ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਚਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਚ , ਦ੍ਰੜ ਅਤੇ ਪਵਿਤਰ ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਨਕੇ ਕਰੁਣਾਸਿੰਧੁ ਸ਼ਰੀਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋ ਗਏ ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਲਾਟ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ॥ 8 ॥
